روان شناسی رنگا از اون قصهای جذابیه که کل یک سیاره رو از زمانی که ساکنانش یادشون میاد، درگیر خودش کرده؛ از اون داستانای تخیلی که خوشت میاد چند ساعتی خودت رو با اون سرگرم کنی، ولی این طور هم نیس که بهش «باور» داشته باشی. کمه کم واسه من که این طوره. مثل فال حافظی که از دخترک گوشه خیابون می خرم، واسه خودم تفسیرش می کنم و شاید چند لحظه واقعا جدی بهش فکر هم بکنم، اما پنج دقیقه ی بعد، فال به داخل سطل آشغال میره و من هم برگشته ام به زندگی واقعی بی تفاسیر خودم که در اون قهوه می خورم و فکر پایان نامه دست از سرم برنمی داره.

 

وقتی آدم کلمه «روان شناسی» رو می بینه که کنار «رنگ» نشسته، ممکنه دو تا فکر به ذهنش بیاد: اول ممکنه فکر کنین که اینم یک مهملاتیه مثل بقیه ی مهملات «روان شناسی» که به لطف شکلای مختلف و اقسام کتابای زردی که به اسم روان شناسی در بازار ریخته، اینجور فکرهای ناجوری در مورد این علم نازنین به ذهن آدم متبادر می شه. اما اگه مثل من همیشه دنبال بنیان علمی ادعاها باشین، فکری که به ذهن تون می رسه این هستش که «واقعا چقدر از حرفایی که در مورد روان شناسی رنگا میزنن، آزمایش شده و وجه علمی داره؟»

، هدف از نوشتن این مقاله جواب به همین سؤاله. من تا می تونستم در مورد رنگا بین مقالات علمی دنیا جستجو کردم و حالا می خوام با چیزایی که یاد گرفتیم، چند تا از مهم ترین سؤالاتی رو که در مورد رنگا به ذهن آدم می رسه، جواب بدهم. این شما، و این روان شناسی «علمی» رنگا:

آبی واسه پسرها، صورتی واسه دخترها؟

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

اگه تی شرتی صورتی ای واسه پسرعمه ی من بخرین، اونقدر با تعجب نگاه تون می کنه که آب شید و برید توی زمین. اون تی شرت صورتی رو هرچه سریع تر به نزدیک ترین مؤنثی که می شناسد – یعنی مامانش – تقدیم می کنن و حتما احساس می کنن که مردونگی اش به خطر افتاده. پسرعمه ی من فقط هفت سالشه.

از وقتی بچه بودیم این تقسیم رنگ در مورد ما به کار برده شد؛ آبی واسه پسرها، صورتی واسه دخترها. اما واقعا زنا کشته مرده ی صورتی ان و مردها عاشق آبی؟

، تا حدی.

، تحقیقات نشون داه ان که آبی واقعا جزو پرطرفدارترین رنگ هاست، اما نه فقط واسه مردها! ایریس بکر و همکارانش از ۱۰۷۷ نفر رنگ موردعلاقه شون رو پرسیدند و درصد عاشقان رنگ آبی از همه رنگا بیشتر بود. ۲۵ درصد آقایان آبی رو ترجیح دادن و واسه خانوما هم این رنگ با ۱۳ درصد طرفدار در رتبه دوم قرار گرفت. جالبه بدونین که محبوب ترین گزینه بین خانوما، این جور بود که اصلا رنگ به خصوصی رو از همه بیشتر دوست ندارن!

پس تا اینجای کار، افسانه ی آبی-صورتی خیلی هم بیراه نرفته – کمه کم نصف مسیرش رو. البته نکته ظریفی هم هست که آدم رو به اشتباه میندازه؛ تموم کسائی که آبی رنگ موردعلاقه شون بود، فقط ۱۹ درصد جمعیت بودن. این یعنی علاقه ۸۱٪ بقیه ی ما، بین بقیه ی رنگای قرمز، سبز، بنفش، سفید و هزار رنگ دیگر پخش شده. پس نمی شه به همین راحتی گفت که «آبی رنگ مورد علاقه بیشتر آدم هاست». بلکه بیشتر آدما روی یک رنگ مشترک تفاهم ندارن. ما اون قدر با هم متفاوتیم که اصلا نمی شه در مورد سلیقه بیشتر آدما حکم کلی داد. اما می تونیم بگیم که آدما روی آبی، بیشتر از رنگای دیگر تفاهم نظر دارن.

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

پس صورتی چه؟ وقتی این همه ویترین لباس زنانه در انحصار این رنگه، لابد خانوما باید خیلی دوستش داشته باشن، نه؟

در تحقیق ایریس بکر، تنها ۸ درصد خانوما گفتن که صورتی رنگ محبوب شونه! یعنی درصدی حتی کمتر از علاقه مندان به آبی، قرمز، بنفش، و اونایی که رنگ موردعلاقه خاصی نداشتن. اما تحقیق دیگری که آنیا هرلبرت و یاژو لینگ انجام دادن، نتیجه متفاوتی داشت.

برخلاف تحقیق بکر که در اون آدما فقط رنگ مورد علاقه شون رو اعلام می کردن، در این تحقیق، به شرکت کنندها جفت رنگایی داده می شد که باید از بین شون رنگی رو که بیشتر خوش شون می اومد، انتخاب می کردن. اینجا نتیجه به افسانه ی آبی-صورتی نزدیک تره: آقایان بیشتر رنگای طیف آبی- سبز رو انتخاب کردن، اما بین خانوما انتخاب گزینه های طیف قرمز-بنفش از همه بیشتر بود.

محققان حسابی ما رو قال گذاشته ان، نه؟! قبل اینکه شروع کنیم و نقدهای داخل تاکسی ای رو به میدون بکشیم و «آقا اصلا کی از علم نه دیده؟» رو به تهاجم فرهنگی و فمینیسم و آمریکا ربط بدیم، باید بگم که راستش رو بخواهید، فهمیدن رنگ مورد علاقه آدما اون قدرها هم کار راحتی نیس. شاید بچه ها بتونن جواب سؤال «کدوم رنگ رو بیشتر دوست داری؟» سریع و با صدای رسا فریاد بزنن، اما واسه بزرگترها مسئله سخت تر از این حرف هاست. مثلا شاید من لباسای زرد رو دوست داشته باشم، اما میرم ماشینم رو هم زرد بخرم؟ بسته به موضوع و جسمی که در موردش حرف می زنیم، رنگ محبوب آدم می تونه متفاوت شه و شاید همینه که باعث می شه تحقیقات مختلف، نتایج متفاوت بدن.

ایریس بکر و همکارانش همت کردن و در مورد این موضوعات مختلف هم از مردم سؤال پرسیدند. نتایج خیلی جالب بود! در مورد رنگ مورد علاقه واسه لباس، ۴۰ درصد خانوما یک صدا گفتن که رنگ سیاه رو از همه بیشتر دوست دارن (چراکه نه؟ واسه هر موقعیتی مناسبه، با هر رنگ دیگری هم می شه سِتَش کرد!) آقایان اما، سرسختانه بر علاقه شون به آبی اصرار کردن و ۴۵ درصدشون گفتن که حتی واسه لباس هم آبی و آبی تیره رو از همه بیشتر دوست دارن! (توجه کنین که بازم کمتر از ۴ درصد کل افراد گفتن که لباسای صورتی رو ترجیح میدن. پس اون همه لباس صورتی در مغازها رو کی می خره؟)

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

واسه اینکه قصه ی رنگای محبوب از اینم سخت تر شه، تحقیقات نشون دادن که حتی مردم کشورای مختلف هم سلیقه ی رنگی شون باهم فرق داره. لباس عروسی سنتی چینیا، رنگش قرمزه و این رنگ همیشه چینیا رو یاد جشن، سرور و شادی میندازه. همین می شه که در تحقیق هرلبرت و لینگ، ۳۷ دانشجوی چینی مهاجرت کرده به انگلستان، علایق متفاوتی با ۱۷۱ دانشجوی انگلیسی داشتن. هم دخترها و هم پسرهای چینی، طیف قرمز رو از همه بیشتر انتخاب کرده بودن و حتی آبی محبوب پسرهای انگلیسی، واسه پسرهای چینی خیلی فرقی با دخترهای چینی و انگلیسی نداشت.

البته ترکیب فرهنگای جایای مختلف باعث شده که بعضی از این فرقای فرهنگی کم رنگ تر شن. مثلا عروسای چینی جوون تازگیا به لباس عروسی سفید بیشتر از لباس سنتی قرمزشان علاقه نشون میدن. همین نکته کوچیک، می تونه کم کم باعث شه که رابطه بین معنی جشن و شادی با رنگ قرمز کم رنگ تر از گذشته شه.

رنگ مورد علاقه ام، شخصیتم رو نشون می ده؟

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   رژیم اسلیم فست و اثر اون در کاهش وزن 

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

هر جای دنیا رو که نگاه کنین، مطالبی که اصرار دارن در جواب این سؤال بگن «بله»، خوراک سرگرمی مردمه. اما در ایران، ریشه ی بیشتر این «رنگ شناسی»ها به کتاب روان شناسی رنگا از مکس لوشر برمیگرده.

لوشر در تاریخ تحقیق در مورد رنگا، فرد تأثیرگذاری بوده. اما ترجمه ی کتاب اون به انگلیسی در سال ۱۹۶۹ انجام شده و این به زبون علمی یعنی «خیلی قدیمی». خوندن تئوریای لوشر خوبه، اما فقط در صورتی که بخواهید تاریخچه قدیمی ترین تحقیقات در مورد رنگا رو بدونین! از سال ۱۹۶۹ تا الان، تئوریای جدیدی در مورد رنگا بوجود اومده و تحقیقات زیادی انجام شده که هیچ کدوم تئوریای لوشر رو تأیید نمی کنن.

اگه در اینترنت «روان شناسی رنگا» رو جست وجو کنین، به قطع و یقین چندتا «تست شخصیت» هم به تورتون می خوره. غیر از اون تستایی که سایت گذارنده چون احساس بامزگی می کرده، از خودش ساخته و به عنوان تست روان شناسی به مردم غالب کرده، بیشتر وقتا به تست لوشر برمی خورید. تست لوشر این جور که هشت رنگ جلوی شما قرار میگیره و شما باید اونا رو برمبنای میزان علاقه تون، اولویت بندی کنین.

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

خیلی هیجان انگیزه که آدم بتونه فقط بر مبنای چند رنگ، کل شخصیت کسی رو بفهمد، نه؟ اما واقعیت اینه که این تست هم، در دنیای علمی منسوخ و ازاعتبارافتاده حساب می شه. کوپر هولمز و همکارانش اونو با تست شخصیت MMPI که صدها آزمایش اعتبارش رو مورد تأیید قرار دادن، مقایسه کردن و به این نتیجه رسیدن که نتایج دو تست اصلا مثل هم نیس. بعضی از محققان هم گفتن که در تست لوشر، «اثر بارنوم» دیده می شه. اثر بارنوم یعنی توضیح ارائه شده از شخص به وسیله تست، اون قدر مبهم و کلیه که می تونه در مورد همه مردم صدق کنه. واسه همین هم حتی وقتی چند نفر با شخصیتای مختلف یک نتیجه رو می خوندن، همه فکر می کنن که این نتیجه با شناختی که از خودشون داره منطبقه، پس لابد باید تست درستی باشه!

راستش رو بخواهید، به نظر من خیلی هم عجیب نیس که رنگا نتونن شخصیت ما رو پیش بینی کنن. شخصیت چیز پیچیده ایه. همین تست MMPI که معتبر حساب می شه، بیشتر از ۳۰۰ سؤال داره! تازه، حتی با نتیجه MMPI هم درنهایت نمی شه حکم کلی در مورد شخصیت فرد داد و به روان شناسان اکیدا پیشنهاد می کنن که اونو واسه تکمیل شناخت خودشون از فرد به کار ببرن، نه به تنهایی.

از طرف دیگر، برخلاف نتیجه تستای معتبر شخصیت، معنی رنگا همیشه ثابت نیس. نه تنها مردم جاهای مختلف دنیا نظرات متفاوتی در مورد رنگا دارن، بلکه در طول زندگی آدم هم رنگ مورد علاقه اش تغییر می کنه. وقتی بچه بودم همه لباس ام سبز بود، یه مدت عاشق گلبهی بودم و الان زرد رو دوست دارم. اما تموم شخصیت من در همه این مدت فقط تغییرات جزیی کرده.

هزاران عامل روی رنگ مورد علاقه آدما اثر دارن و روان شناسی رنگا هنوز اون قدر پیشرفت نکرده که همه اونا رو شناسایی کرده باشه. اما محققان زیادی به این موضوع علاقه مندن و براش سعی می کنن. مثلا یکی از سؤالات ایریس بکر و همکارانش در تحقیق شون این بود که خودشون رو فردی «هنری» میدونن؟ کسائی که جواب شون مثبت بود، به رنگایی مثل فیروزه ای که بین همه مردم محبوبیت کمتری داشت، علاقه بیشتری نشون دادن.

رنگا چه اثری روی ما دارن؟

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

از بین همه سؤالات، این یکی واسه من از همه جذاب تره. علتش هم اینه که وقتی دنبال جوابش می گردین، چار تا آزمایش علمی درست وحسابی به تور آدم می خوره که بشه واقعا به نتایجش تکیه کرد. نه اینکه بخشای دیگر علمی و قابل اعتماد نباشن، اما این بخش از روان شناسی رنگ کمی بیشتر از بقیه ی اون رشد کرده.

پاتون رو در وادی این تحقیقات که می ذارین، اولین چیزی که متوجه میشید اینه که تعصبات فوتبالی رو حتی از علم هم نمی شه جدا کرد، چون بیشترین نتیجه تحقیقات یا در مورد آبی بوده یا قرمز!

اندرو الیوت از دانشگاه روچستر بعضی از این نتایج رو یک جا جمع کرده. اینا نتایجی ان که کمه کم در پنج آزمایش مختلف به دست اومدند و این یعنی از بقیه قابل اعتمادترند.

  • نگاه کردن به رنگ قرمز قبل از انجام یک کار فکری رقابت برانگیز، باعث افت عملکردتون در اون کار می شه. مثلا وقتی از یک عده خواستن تا آزمون هوش بدن، کسائی که رنگ جلد دفترچه آزمون شون قرمز بود، نمره کمتری نسبت به صاحبان دفترچه هایی با رنگ سبز یا خاکستری گرفتن.
  • به هرکدام از شرکت کنندگان در آزمایش، یک بشقاب چیپس داده شد که نوش جون کنن. کسائی که بشقاب قرمز داشتن، نسبت به کسائی که بشقاب شون آبی یا سفید بود کمتر چیپس خوردند. به نظر میاد دیدن رنگ قرمز اثر خوبی روی خوردن و نوشیدن نمی ذاره.
  • لابد میدونید که در مسابقات تکواندو، یک طرف به طور شانسی کمربند آبی می بندد و طرف دیگر هم کمربند قرمز. چند تحقیق نشون دادن اونایی که کمربند قرمز می بندند، نتیجه بهتری در مسابقه می گیرن.
  • از شرکت کنندگان در یک آزمایش خواسته شد تا در مورد میزان خشونت چند مردی که با اونا آشنایی قبلی نداشتن، نمره بدن. اونا به مردانی که قرمز پنهون بودن، نمره بیشتری دادن. شاید واسه همین تکواندوکارهای قرمزپوش بیشتر می برن، نه؟
  • لوگوهای آبی سایتا بیشتر از لوگوهای سبز، حس اعتماد و باکیفیتی به مشتریا میدن؛ کمه کم در مورد آزمودنیای شرکت کننده در این آزمایش.

روانشناسی رنگا: روانشناسی رنگا علمی و قابل استناده؟ " آموزشی

نتایجی که اینجا گفتیم خیلی هیجان انگیزند و از بقیه ی کارای انجام شده هم معتبرترند. اما متأسفم که باید بگم حتی اینجا هم باید در مورد نتایج خیلی با احتیاط برخورد کنیم. اگه بخواهید اثر رنگ بر آدم رو بررسی کنین، متوجه میشید که هزاران عامل هست که در این رابطه اثر می ذارن. تجربه هایی که هر فرد داشته، مدل بزرگ شدنش، فرقای فرهنگی، جسمی که در مورد رنگش صحبت می کنیم و …، همه وهمه می تونن بر رابطه رنگ و آدم اثر بذارن. جدایی هرکدام از این عوامل از این رابطه سخت یا امکان نداره؛ مثلا مگه می شه تجربیات آدم رو از خودش جدا کرد؟ این قضیه باعث می شه ما نتونیم رابطه خالص رنگ و آدم رو دریابیم.

تحقیقات اونجا مشده درباره این موضوع هنوز خیلی کم هستن؛ حتی اگه از بقیه ی قسمتا بیشتر باشن.

آخرش هر چه که باشه، روان شناسی رنگا هنوز خیلی تازه. واسه همین نمی شه از روی همین تحقیقات کم نتیجه مشخص و کامل گرفت و اونا رو به همه اعلام کرد یا حتی از روی اون بیانیه ای صادر کرد که به طور عملی از اون استفاده کرد. مثلا به همه شرکتا ابلاغ کنیم که لوگوهایشان رو آبی بزنن!

روان شناسی رنگا هنوز بچه ساله، اما داره بزرگ می شه. همین خودش جای امیدواری داره. یک روزی هم میاد که آخرش بتونیم بفهمیم رنگا دقیقا چه اثری روی ما می ذارن. به امید اون روز.



دسته‌ها: آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید