چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش

چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش

 

این پژوهش به بررسی تأثیر سرمایه‌ی اجتماعی بر راه‏اندازی مشاغل خانگی، با بهره گیری از رویکرد پاتنام می‌پردازد. سرمایه‏ی اجتماعی حاصل انباشته شدن منابع بالقوه و یا بالفعلی است که مربوط به مالکیت یک شبکه­ی بادوام از روابط کم و بیش نهادینه شده در میان افرادی است که با عضویت در یک گروه به وسیله­ی حمایت از سرمایه‏ی جمعی ایجاد می‏شود (بوردیو، 1986: 248). سرمایه‏ی اجتماعی کنش اجتماعی نیست بلکه هنجارها و ضمانت­های اعتماد و عمل متقابل در بین شبکه‏های اجتماعی است که مشکلات غیرقابل حل کنش‌های اجتماعی را حل می‏کند (زهرا و راضیه خاوری، 1390: 283). سرمایه­ی اجتماعی از دیدگاه پاتنام به ویژگی­های سازمان اجتماعی نظیر شبکه­ها، هنجارها و اعتماد اشاره دارد که همکاری و هماهنگی برای منافع متقابل را تسهیل می‌نماید (پاتنام، 1999: 6).بنابراین ابعاد سرمایه‌ی اجتماعی از دیدگاه پاتنام را بدین صورت می‌توان بیان نمود:

 

 

-اعتماد:

در مورد ارتباط اعتماد و سرمایه­ی اجتماعی در ادبیات مربوطه و بین نویسندگان تفاوت زیادی وجود دارد. برخی نویسندگان مانند فوکویاما سرمایه‏ی اجتماعی را معادل اعتماد در نظر می‌گیرند و برخی مانند پاتنام اعتماد را به عنوان یک منبع سرمایه‏ی اجتماعی در نظر می‌گیرند و برخی مانند کلمن آن را به عنوان یک شکل در نظر می‌گیرند. (ماجدی، 1386: 96). اعتماد باعث تسهیل کنش و همکاری می‌شود، هرچه اعتماد در جامعه ای بالاتر باشد، احتمال همکاری هم بیشتر خواهد شد. اعتماد که یکی از عناصر ضروری تقویت همکاری است، یک عنصر غیر اختیاری و ناآگاهانه نیست، بلکه مستلزم پیش بینی رفتار یک بازیگر مستقل است. شما برای انجام کاری، صرفاً به این دلیل که فردی (یا نهادی) می‌گوید آن را انجام خواهد داد به او اعتماد نمی‌کنید، بلکه با توجه به شناخت از خلق و خوی او، انتخاب‌های ممکن او، تبعات آن‌ها و توانایی او حدس می‌زنید که او انجام این کار را بر خواهد گزید، اعتماد می‌کنید (پاتنام، 1380: 212). در واقع از نظر پاتنام هرچه تعامل میان افراد بیشتر باشد، آن‌ها اطلاعات بیشتری درباره یکدیگر به دست می‌آورند و انگیزه‏های بیشتری برای اعتماد پیدا می‌کنند (ایمانی جاجرمی، 1380: 38). اعتماد حاصل پیش بینی پذیری رفتار دیگران است که در یک جامعه‌ی کوچک از طریق آشنایی نزدیک با دیگران حاصل می‌شود، اما در جوامع بزرگتر و پیچیده تر یک نوع اعتماد غیر شخصی‌تر یا شکل مستقیمی از اعتماد ضرورت می‌یابد (پاتنام، 1380: 292).

پاتنام در بحث اعتماد با توجه به شعاع اعتماد به دو نوع اعتماد شخصی و اعتماد اجتماعی تقسیم می‌نماید (پاتنام، 1380: 137). پاتنام از این دو نوع اعتماد به عنوان اعتماد غلیظ و رقیق یاد می‌کند. اعتماد غلیظ در پرتو فعالیت و عضویت در گروه‌های‌ پاتنام نیز بر این باور است که هرچه تعداد کسانی که با یکدیگر کار می‌کنند، بیشتر شود، مقدار سرمایه‌ی‌ اجتماعی تولید شده نیز بیش‌تر خواهد شد (حیدری، 1384: 22) و نوع سوم اعتماد از دیدگاه پاتنام اعتماد به حکومت می‌باشد (پاتنام و گاس، 2002: 7)

  • اعتماد بین شخصی (درون گروهی) : اعتماد بین شخصی شکلی از اعتماد می‌باشد که در روابط چهره به چهره خود را نشان می‌دهد (اوجاقلو و زاهدی، 1384: 101). هم زیستی مستقیم بین تعامل کنندگان از ویژگی‌هایی است که اعتماد بین شخصی را از دیگر شکل‌های اعتماد جدا می‌کند (شارع پور و همکاران،1389 )
  • اعتماد اجتماعی (اعتماد تعمیم یافته) : اعتماد تعمیم یافته را می‌توان داشتن حسن ظن نسبت به افراد جامعه جدای از تعلق آن‌ها به گروه های قومی و قبیله ای تعریف کرد (اوجاقلو و زاهدی، 1384: 102).
  • اعتماد به حکومت و نهادهای اجتماعی (اعتماد نهادی) : اعتماد نهادي، حالت انتزاعی اعتماد به نهادها و سازمان­ها است. میزان اعتمادي که مردم به نهادهاي گوناگون دارند، در بین جوامع مختلف متفاوت است و در طی زمان دست‌خوش تغییر می‌شود (شارع پور و همکاران،1389 )

به نظر پاتنام مردم هنجارهاي اساسي، مشاركت، همكاري و مبادله را از طريق پيوستگي و تعلق گروهي ياد می‌گیرند و سپس به همديگر اعتماد می‌کنند. به نظر وي به همين دليل، ميزان اعتماد در اجتماعات كوچك و محدود بيشتر از اجتماعات بزرگ و گسترده با جمعيت بالاست. بنابراين از ديدگاه پاتنام ميزان گستردگي روابط بر ميزان اعتماد مؤثر است (معیدفر و جهانگیری، 1388: 54). لازم به ذکر می­باشد که وقتی در جامعه­ی مدرن از اعتماد سخن می­گوییم منظور ما اعتماد تعمیم­یافته می‏باشد. در جامعه­ی مدرن ما هنگامی که بر اساس آشنایی حدود فعلی خود را ترک می­کنیم و وارد دنیایی می­گردیم که همراه با پیچیدگی، احتمال و ریسک می­باشد، به اعتماد نیاز خواهیم داشت (سیسیانن[1]، 2000: 4).

 

 شبکه

یک شبکه گروهی از عاملان منفردی است که در هنجارها یا ارزش‌هایی فراتر از ارزش‌ها یا هنجارهای لازم برای داد و ستدهای متداول بازار، مشترک هستند (فوکویاما، 1379: 69). پاتنام مانند دیگر نظریه‌پردازان سرمایه‏ی اجتماعی، روابط اجتماعی افراد و تعاملات آنان با یکدیگر را بنیادی‌ترین جزء سرمایه‏ی اجتماعی معرفی می‌کند و شبکه‌ها را به عنوان خاستگاه دو مؤلفه‌ی دیگر سرمایه‏ی اجتماعی یعنی هنجارهای اعتماد و همیاری مطرح می‌سازد (پاتنام و گاس، 2002: 6). فشردگی یا تراکم شبکه ویژگی دیگری علاوه بر ساخت شبکه است که پاتنام بر آن تاکید دارد. منظور او از فشردگی، افزایش انجمن‌ها و امکانات عضویت‌های متداخل و مشارکت در عرصه های چندگانه زندگی اجتماعی است (پاتنام و گاس، 2002: 13).

شبکه های رسمی و غیر رسمی ارتباطات و مبادلات در هر جامعه ای- اعم از مدرن و سنتی، اقتدارگرا و دموکراتیک، فئودالی یا سرمایه داری- وجود دارند. شبکه‌ها دو نوع اند: افقی و عمودی. در شبکه های افقی شهروندانی عضویت دارند که دارای قدرت و وضعیت برابری هستند. در شبکه های عمودی شهروندان نابرابر از طریق روابط نابرابر مبتنی بر سلسله مراتب و وابستگی به هم پیوند دارند. کنش‌های افقی قوی در شبکه های مشارکت مدنی مانند انجمن‌های همسایگی، کانون‌های سرود خوانی، تعاونی‌ها، باشگاه های ورزشی و احزاب مردمی روی می‌دهند. از نظر پاتنام شبکه های مشارکت مدنی از اشکال ضروری سرمایه‏ی اجتماعی‌اند. «هرچه این شبکه‌ها در جامعه ای متراکم‌تر باشند، احتمال بیشتری وجود دارد که شهروندان بتوانند در جهت منافع متقابل همکاری کنند.»(پاتنام، 1380: 296). از نظر پاتنام هرچه ساختار سازمانی افقی‌تر باشد، موفقیت نهادی آن در اجتماع بیشتر است. او شبکه عمودی یا سلسله مراتبی را فاقد توان برقراری اعتماد و همکاری اجتماعی می‌داند. دو عامل اساسی این قضیه، یکی غیر موثق بودن جریان اطلاعات در شبکه عمودی نسبت به شبکه افقی است (به سبب این که اطلاعات صحیح اجازه بهره کشی و استعمار را نمی‌دهد) و دوم اینکه هنجارهای معامله متقابل و مجازات‌های مربوط به تخلف از آن که مانع فرصت طلبی می‌شوند، در شبکه های عمودی برای مقامات عالی کمتر وضع می‌گردند و کمتر هم اجرا می‌شوند (ایمانی جاجرمی، 1380: 38). به باور نظریه‌پردازان شبکه ای، شبکه های اجتماعی بر روی سرمایه‏ی اجتماعی کنش گر از طریق روابط یا پیوندهای مستقیم یا غیرمستقیم او تأثیر می‌گذارد و این کار توسط ساختار کلی شبکه‌هایی که او در آن محصور است صورت می‌گیرد (ماجدی، 1386: 94).

 

 هنجار

هرچند جامعه‌شناسان شبکه ای تاکیدشان بر روی اهمیت محتوای پیوند های شبکه ای به عنوان یک منبع مستقل از سرمایه‏ی اجتماعی می‌باشد اما تحقیقات دیگر بر نقش هنجارهای مشترک و باورها در تعیین میزان سرمایه‏ی اجتماعی محصور در درون این پیوندها تاکید می‌نمایند (پاتنام، 2000: 134). در گروه اجتماعی هنجارهایی هستند که مهم‌ترین سودمندی آن‌ها تقویت اعتماد، کاهش هزینه معاملات و تسهیل همکاری است. پاتنام هنجارهای معامله را از مولدترین اجزای سرمایه اجتماعی می‌داند. گروه‌ها و جوامعی که بر آن‌ها این هنجارها حاکم است و از آن پیروی می‌کنند، به شکل موثری بر فرصت طلبی و مشکلات عمل جمعی فائق می‌آیند (پاتنام،1380: 314). تعدادی از نظریه‌پردازان سرمایه‏ی اجتماعی تاکیدشان بر روی هنجارهای مشترک می‌باشد اما پورتر و پاتنام بر هنجارهای معامله به مثل تعمیم یافته تاکید می‌کنند (پاتنام، 2000: 134). پاتنام در تعریف هنجارهای همیاری به دو نوع متوازن و تعمیم یافته اشاره می‌نماید. در نوع متوازن با مبادله همزمان چیزهای با ارزش برابر، مانند موقعی که همکاران روزهای تعطیلشان را با هم عوض می‌کنند، مواجه هستیم. اما در هنجار تعمیم یافته رابطه‌ی تبادل مداومی در جریان است که در همه حال یک طرفه و غیر متوازن است اما انتظارات متقابلی ایجاد می‌کند، مبنی بر این که سودی که در حال حاضر اعطا گردیده، باید در آینده بازپرداخت گردد (پاتنام، 2000: 135). در واقع هنجار معامله به مثل تعمیم یافته مشکل کنش جمعی را حل کرده و جامعه را به هم می‌پیوندد و بنابراین افراد را از جستجو در پی سود شخصی بودن و خودخواهی و تعهد کم نسبت به دیگر اعضا، به جامعه ای با منافع مشترک تبدیل می‌کند (ماجدی، 1386: 94-95).

[1] Siisiäinen