بهترین راه های مقابله با سوگواری عزیزان:

روان شناسی سوگواری

سازگاری با مرگ عزیزان

مرگ عزیزان مهم ترین رویداد در زندگی است و باعث بحران عاطفی شدید می شود. مرحله «بهبود» آرام و تدریجی است، زیرا پذیرش واقعیت مشکل است و فرد دچار سردرگمی می شود. اگر فرد مرگ را به عنوان واقعیت زندگی بپذیرد، غم و اندوهش کمتر می شود. فرد باید بپذیرد که می تواند با مرگ و شرایط جدید سازگار شود. با پشت سر گذاشتن مرحله رشد روان شناختی، فرد می تواند در مقابل رویدادهای سخت زندگی مقاوم شود.

فرد باید احساس تنهایی، خشم و غم را به راحتی با دیگران در میان گذارد و امیدوار باشد. نماز بخواند. دعا کند. در خصوص احساسات و اعتقادات مذهبی با روحانیون صحبت کند. از خود مراقبت و استراحت نماید. با وجود بی اشتهایی، غذای مقوی بخورد.

غم و اندوه پس از مرگ عزیزان شامل مراحل زیر می شود:

1- انکار و ناباوری

در ابتدا پذیرش مرگ عزیز بسیار مشکل است. فرد فکر می کند که این اتفاق تلخ و دردناک برای او روی نداده است و خواب می بیند. اصلاً آن را باور نمی کند. ولی وقتی افکار و احساسات خود را در مورد مرگ و عزیز از دست رفته بیان می کند به تدریج واقعیت را می پذیرد.

2- خشم

در این مرحله فرد از خود می پرسد:«چرا من؟». فرد از تلخی و بی عدالتی در تقدیر مرگ عصبانی است. از این رو رفتار تند و خشنی با دیگران دارد.

حمایت اجتماعی، عاطفی، احترام و توجه دیگران باعث می شود فرد راحت تر این مرحله را پشت سر گذارد.

3- معامله

فرد حاضر است هر چه را که دارد ببخشد تا عزیز از دست رفته باز گردد و زندگی به روال سابق بازگردد.

4- گناه

فرد دچار عذاب وجدان و گناه می شود، احساس می کند در حق عزیز خود کوتاهی کرده است. در این مرحله فرد باید خود را ببخشد و بداند انسان جایزالخطا است.

5- افسردگی 

فرد غمگین و گوشه گیر می شود و نوسانات خلقی در رفتارش مشاهده می شود. ولی با گذشت زمان به تدریج فرد به روال عادی بازمی گردد و فعالیت اجتماعی خود را از سر می گیرد. در این مرحله تشویق فرد اصلاً مؤثر نیست.

از فرد داغدار حمایت کنید. اگر افسرده است. او را به شاد بودن تشویق نکنید، زیرا آمادگی ندارد. تا زمانی که فرد تمایل دارد، در مورد موقعیت موجود و مرگ عزیز با او صحبت کنید. تـُن صدایتان آرام و با محبت باشد. به فرد نشان دهید که برایتان مهم است و به او توجه می کنید. با توجه و علاقه، به صحبت های فرد گوش کنید. از تجارب مشابهی که در زندگی داشته اید، احساسات غم و اندوه خود برایش تعریف کنید. هرگز نگویید احساساتت را درک می کنم».

6- تنهایی

در پی مرگ عزیز و تغییرات زندگی، فرد احساس تنهایی  و ترس  می کند. هرچه با دیگران ارتباط بیشتر داشته باشد، احساسات منفی او کاهش می یابد.

7- پذیرش

پذیرش مرگ به معنی بازگشت فرد به شادی نیست. بلکه فرد به مرحله سازگاری و رویارویی با واقعیت می رسد. او به تدریج می پذیرد که به زندگی خود بدون حضور عزیز از دست رفته ادامه دهد. ارتباط با دوستان باعث می شود که فرد احساس بهتری داشته باشد.

8- پایان اندوه

زمان کاملاً مشخصی برای پایان اندوه وجود ندارد، این مرحله در افراد متفاوت است. به گفته کارشناسان، معمولاً این مرحله یک سال به طول می انجامد. البته این امر به رابطه فرد با عزیزان از دست رفته، حمایت اطرافیان و عوامل فردی بستگی دارد. هرچه رابطه فرد با متوفی صمیمی تر باشد، مرحله بهبود طولانی تر است.

9- امید و بازگشت به زندگی

فرد به مرحله ای می رسد که با یادآوری خاطرات عزیز خود، کمتر ناراحت می شود. به آینده چشم می دوزد و امیدوار است. ( البته مراحل پس از مرگ عزیزان، بسته به فرهنگ های مختلف تفاوت می کند. مثلاً مراحل 2، 3 و 4 را بسیاری از ما ایرانیان به دلیل اعتقادات مذهبی تجربه نمی کنیم و یا به صورت بسیار خفیف با آن مواجه می شویم.)

مرگ اعضای درجه اول خانواده

مرگ عزیز به ویژه اگر اتفاقی و ناگهانی باشد بسیار سخت و دردناک است. واکنش فرد متأر از شرایط مرگ و رابطه او با فرد از دست رفته است.

مرگ فرزند: والدین احساس می کنند به آنان ظلم شده است، آنان گاه دچار عذاب وجدان می شوند، خود را مسئول مرگ فرزند می دانند و احساس می کنند بخشی از هویت خود را از دست داده اند.

مرگ همسر:مرگ همسر بسیار تلخ و دردناک است و شوک عاطفی شدید را به همراه دارد. در پی مرگ همسر، فرد باید با شرایط جدید نظیر سرپرستی فرزندان به تنهایی و زندگی مجردی و … سازگاری پیدا کند.

مرگ همسر سالمند: سالمندان  نسبت به مرگ همسر خود آسیب پذیرند، زیرا شریک یک عمر زندگی مشترک خود را از دست می دهند. در پی مرگ همسر، سالمند تنها و ناامید می شود.

روش های سازگاری با مرگ

فرد باید احساس تنهایی، خشم و غم را به راحتی با دیگران در میان گذارد و امیدوار باشد. نماز بخواند. دعا کند. در خصوص احساسات و اعتقادات مذهبی با روحانیون صحبت کند. از خود مراقبت و استراحت نماید. با وجود بی اشتهایی، غذای مقوی بخورد.

روش های کمک به فرد داغدار

از فرد داغدار حمایت کنید. اگر افسرده است. او را به شاد بودن تشویق نکنید، زیرا آمادگی ندارد. تا زمانی که فرد تمایل دارد، در مورد موقعیت موجود و مرگ عزیز با او صحبت کنید. تـُن صدایتان آرام و با محبت باشد. به فرد نشان دهید که برایتان مهم است و به او توجه می کنید. با توجه و علاقه، به صحبت های فرد گوش کنید. از تجارب مشابهی که در زندگی داشته اید، احساسات غم و اندوه خود برایش تعریف کنید. هرگز نگویید احساساتت را درک می کنم».

اگر نشانه های افسردگی  شدید در فرد مشاهده می شود و وضعیت اش هر روز از روز قبل بدتر می شود، او را تشویق کنید به روان شناس مراجعه کند.

احساس اندوه یا افسردگی؟

اندوهگین بودن بخشی از تجارب انسان است. زیرا ناشی از تغییرات طبیعی چرخه بیولوژیک و پاسخ عاطفی به تجارب سخت و طاقت فرسای زندگی نظیر ناامیدی و مرگ عزیز است. بهترین راه سازگاری طبیعی، تأیید و مطرح کردن احساسات است.

اندوه و سازگاری با مرگ

صحبت با مشاور در خصوص مرگ عزیز، به فرد کمک می کند که احساس تنهایی نکند. گاهی گذر از شرایط دشوار مرگ عزیز، به افسردگی  منجر می شود.

از نظر روانشناختي وقتي مرگ عزيزانمان اتفاق مي افتد ، 4 مرحله متوالي به ترتيب اتفاق مي افتد که بايد از اين مراحل عبور کرد. 1 مرحله انکار 2 مرحه خشم 3 مرحله غم 4 مرحه پذيرش 1 در مرحله انکار، قبول مرگ عزيزمان بسيار غير ممکن خود را نشان مي دهد. اين مسئله مخصوصاً در حوادثي که منجر به مرگ مغزي مي شود بيشتر مشهود است. بي دليل نيست بيشتر بازماندگان فردي که مرگ مغزي شده است، با اهداء اعضاء موافقت نمي کنند. چون انکار واقعيت مرگ يکي از مراحل است. برنامه اي که در بالا به آن اشاره کرديم کمک موثري به ما مي کند که اين مراحل را به خصوص مرحله انکار را به سرعت سپري کنيم. 2 در مرحله خشم ، در اينجا اگرچه مرگ عزيزمان را باور کرديم ولي نسبت به علل آن خشم مي گيريم و جالب اين است که اين خشم را ممکن است به ديگران نيز انتقال دهيم. اين مسئله را بيشتر در چنين حوادثي شاهد هستيم : تصادفات رانندگي ؛ سکته هايي که به خاطر يک بگو مگو پيش آمده؛ يا در اتاق عمل جراحي که ممکن است با پزشک سر دعوا برداريم . لذا به هنگامي که در اين مرحله هستيم ، ممکن است حرفهاي ناشايست به مسببين بزنيم يا دست به انتقام يا رفتارهاي تهديد کننده بزنيم. اگر فردي به علت تصادف باعث مرگ کسي شده است ، بهتر آن است که در اين مرحله ، اقدامي به گرفتن رضايت از بازماندگان متوفي نکند که نتيجه عکس خواهد گرفت. اگر هم مسببي براي مرگ عزيزان نيابيم ممکن است خدايي ناکرده ، شروع به شکايت از خدا بکنيم ، مثلا « خدايا چرا بايد اينطور مي شد يا …» . برنامه ريزي مرگ که در اين يادداشت اشاره شد ، موجب عبور سريع از مرحله خشم مي شود. 3 مرحله غم ، نسبت به ساير مراحل قبل طولاني تر است. ولي حداکثر نبايد از شش ماه بيشتر شود. در غير اين صورت ، مسئله افسردگي و درمان آن بايد در نظر گرفته شود. برنامه ريزي براي مرگ ، کمک فراواني در جهت کوتاه شدن اين مرحله مي کند.

تمرکز زدايي نيز تکنيکي هست که مي تواند در اين زمينه به فرد غمگين کمک کند و آن اينست که به جاي تمرکز بر روي خاطراتي که با متوفي داشته ايم. دنياي ديد خود را وسيع کنيم و وقت بيشتري با زندگان بگذاريم ، يعني کساني که هنوز نوبت از دست رفتنشان نرسيده است. بيشتر اوقات فقط يک داغ عزيز ديده ايم و اين فرصت خوبي است که بيشتر به ديگر عزيزانمان نزديک شويم و قدر آنها را بدانيم.

4 مرحله پذيرش که از ديد عموم ، به اشتباه فراموشي مردگان نام گذاشته مي شود، مرحله آخر در رابطه با مرگ عزيزان است. همه بايد به اين مرحله برسند ولي برنامه ريزي در مورد مرگ اولاً باعث تسهيل اين روند مي شود ؛ ثانياً موجب سرعت آن مي شود ؛ ثالثاً عوارض منفي ناشي از داغ عزيزان را از بين مي برد،به علاوه اينکه به ما در خودشناسي بينش مي دهد.
استفاده ديگري که از اين مراحل مي شود ، نحوه تسلي دادن به بازماندگان و داغ ديدگان است. اگر ما با اين مراحل آشنا باشيم ، به نحو موثر و مفيدي با بازماندگان همدردي مي کنیم:

الف) به فرد داغ ديده مخصوصاً در مراحل نخست ، نصيحت نکنيم مثلا اينکه « اين شتري هست که در خانه همه مي خوابه » يا اينکه « تو بايد صبور باشي ، تو بايد تکيه گاه باشي ». همچنين به او نگوئيم « تو غمگين نباش ، او الان در بهشت جايش خوب است » .

ب ) بيشترين کمک ما به داغ ديدگان ابراز همدردي با جملاتي مانند: « فوت عزيزتان براي ما نيز بسيار متاثر کننده بود » يا « واقعا داغ بزرگي براي شما بوده » يا « الان لحظات سختي بايد براي شما باشد ».

ج ) شايد بتوان گفت سکوت و در آغوش گرفتن داغ ديده ، کمک بسيار موثري به او در طي کردن مراحل چهارگانه پذيرش مرگ است.

د ) کمک به داغ ديده در جهت کارهاي اجرايي متعدد از قبيل ،کارهاي پزشکي قانوني، هماهنگي جهت صدور مجوز و کفن و دفن، هماهنگي مراسمات و …. ، بسيار در تسکين داغ ديده موثر است.

هـ ) در مرحله سوم يعني غم ، که معمولاً مراسمات تمام شده و شرکت کننده گان نيز دور فرد را خلوت کرده اند و بيشتر بعد از هفتم يا چهلم نمود پيدا مي کند، بهتر است که به اين افراد سر بزنيم ، يا آنها را به منزل دعوت کنيم . همچنين با صحبت هاي شناختي ،فلسفي يا توصيه هاي ديني و نصيحت هايي را که در بند (الف ) آورده شده، مي توانيم مرحله خروج از غم و پذيرش را سهل کنيم. به شرطي که بستر مناسبي از نظر محيطي فراهم کرده باشيم.

در خاتمه بايد به اين موضوع اشاره کنيم که برنامه ريزي براي مرگ که در اوائل اين يادداشت توضيح داده شد. اولا عبور از چهار مرحله کنار آمدن با مرگ عزيزان را تسهيل مي کند . ثانياً پرداختن به اين برنامه ، ناخودآگاه ما را به سوي فلسفه زندگي و مرگ مي کشاند و مي تواند باعث تغيير در رويه زندگي ما شود. با اين برنامه ما متوجه اين نکته مهم مي شويم که آرزوها و برنامه هاي خيالي و زيادي براي اهداف نه چندان روشن آينده خود داريم ، ليکن مرگ را که کاملا طبيعي و در کنار ماست و مهمترين مرحله زندگي را تشکيل مي دهد ، غير منصفانه ناديده مي گيريم.